Dersim Aleviliğinin Dört Kutsal Ay’ı vardır.
Üçü Güneş’e göre
Biri Ay’a göre Dersim Alevi İnanç takviminde yerini alır.
Güneş Takvimi bazlı üç kutsal ay; Gağan-Hızır-Hewtomal/Qere Çerşembe Ritüelleri
Ay/Kameri Takvimi bazlı ay; Ana Fatima Orucu-12 İmam Orucu, 12 İmam Çorbası ( Aşure ) Ritüellerinin olduğu; Muharrem Ayı.
Güneş Takvimindeki inançsal ritüeller; İslam Öncesi İrani/Mezopotomya Döneminden bu güne devam edegelen ritüellerdir.
Ay Takvimindeki inançsal ritüeller;
İslam’dan önce Muharrem Orucunun Yahudiler de olduğu (Yahudiler de bu orucu Mezopotomya/Babil Sürgününde Babil’deki İrani-Semitik kavimlerden almış olabilirler mi?) İslam’ın ilk dönemlerinde Müslüman olanlarca da tutulduğu,
Ramazan Ayı Orucunun başlamasıyla Muharrem Orucu tutanların Müslümanlar arasında zamanla azaldığı (Bakınız; Taberi Tarihi),
Kimilerinin başlangıçta her iki orucu da tuttuğu, çoğunluğun Muharrem’de oruç tutmadığı, zamanla Sünni ve Şiiler’in Ramazan’da, Türkiye’deki Aleviler’in ( İran’daki Aleviler Muharrem’de Oruç tutmuyor. İran Seyahat Notlarımda bu hususu belirtmiştim.) Muharrem’de Matem Orucu adıyla tutmaya başladığı, Alevi Toplumunun böylece Sünni ve Şii’lerden Ayrıksı Muharrem Orucu ve Ritüelleri nedeniyle kendine has bir itakadi çizgi benimsediği, Dersim Aleviliğinde de Muharrem Orucu- Matem Çorbası geleneğinin yüzyıllardır bu minvalde takvimde yerini aldığını, ifade edebiliriz.
Güneş Takvimi esas alınacak olursa benim düşünceme göre Dersim Aleviliğinin İnançsal Güneş Takviminde Gağan 10.ay, Hızır 11.ay, Hewtomal 12.ay ve yeni bir başlangıca kapı olarak yerini alır.
Ancak burada enteresan bir Rumi Takvim olayı da vardır. Rumi Takvim ile Miladi Takvimi arasında fark Rumi Takvim lehinde bu inançsal takvimi etkilemiş midir?
1840’ta Osmanlı’da Resmi-Mali işlerde Rumi Takvim tatbik edilmeye başlandı.
13 Mart 1840’taki 13 gün hesaptan düşüldü ve 1 Mart Kabul edildi.
Böylece 13/14 günlük fark nedeniyle oluşan Dersimliler’in Hesavo Khan/Eski Hesap dedikleri durum oluştu.
Rumi Takvim-Dersim Alevileri’nin Güneş merkezli İnançsal takvimi arasındaki ilişki de araştırmaya değer bir durumdur. Belki de Tanzimat’tan çok önce, resmileşmeden evvel de Dersimliler Rumi Takvimi (İsmi Rumi olmadan önce de) inançsal takvimlerinde kullanmış olabilirler mi? Bu husus bir araştırma konusu.
Gağan Ay’ının, Alevi-Sünni fark etmeksizin Dersimce ( Dersimce tabiri Dersim’de Kurmanci konuşanların, Dımilki konuşanların diline verdiği bir adlandırma) /Zazaca konuşan topluluklarda olduğunu da belirtmek gerekir. Zira kaynağı İslam Öncesi İranistik dönemdir. Son dönemlerde Elazığ-Bingöl-Diyarbakır’da bu ritüelin tekrardan görünür olmasına tanıklık edilmektedir.
Peki, Gağan’la birlikte aynı dönemde Anadolu’da Trakya’da kutlanan bayram ve şenlikler yok mudur?
Doğu Roma İmparatorluğu’nun Hristiyanlık öncesi Pagan olan topluluklarında da Gağan’a benzer ritüeller, Doğu Roma sonrası günümüze değin gelmiştir.
Doğu Karadeniz / Pontus/ Lazistan’da Gağan’a benzer ritüeller Kalanda/Kalender adlarıyla tatbik edilir.
Gağane Sıma Bımbarek Bo
Gağan Ay’ınız Kutlu Olsun…
Tarihçi-Yazar
Cihan Söylemez