Dersim, Zazaca’nın (Kırmancki’nin) tarihsel olarak en yaygın konuşulduğu bölgelerden biridir. Ancak bugün ilde Zazaca’nın eğitimdeki durumuna baktığımızda düşündürücü bir tabloyla karşılaşıyoruz.
2012 yılında Yaşayan Diller ve Lehçeler kapsamında ortaokullarda Zazaca seçmeli derslerin okutulmaya başlanması, dilin korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması açısından önemli bir adımdı. Uygulamanın ilk yıllarında Dersim'de bu derslere yoğun bir ilgi vardı. Cumhuriyet Ortaokulu’nda bir eğitim-öğretim yılında yaklaşık 9-10 sınıfta, Munzur Ortaokulu’nda ise yaklaşık 5 sınıfta Zazaca seçmeli ders okutuluyordu. O dönemde henüz kadrolu Zazaca öğretmeni bulunmadığından dersler, anadili Zazaca olan farklı branşlardaki öğretmenler tarafından yürütülüyordu. Böylece yalnızca bu iki okulda yılda yaklaşık 14-15 sınıfta Zazaca öğretiliyordu. Dersim'e ilk kadrolu Zazaca öğretmeni ataması ise 2023 yılında gerçekleşti.
Peki, bugün durum nedir?
Dersim'deki ortaokulların internet sayfalarında yer alan öğrenci sayılarına göre, il genelinde yaklaşık 2.700 ortaokul öğrencisi bulunmaktadır. Ancak bugün Zazaca seçmeli ders yalnızca Tunceli Merkez Hürriyet Ortaokulu’nda ve Cumhuriyet Ortaokulları'nda verilmekte ve 275 öğrenci bu dersi almaktadır. Bu sayı, il genelindeki ortaokul öğrencilerinin yaklaşık yüzde 11'ine karşılık gelmektedir.
Daha da dikkat çekici olan, öğretmen sayısıdır. Tunceli Merkez'de dört, Ovacık'ta bir olmak üzere Millî Eğitim Bakanlığı bünyesinde beş kadrolu Zazaca öğretmeni görev yapmaktadır. Ayrıca il merkezinde başka branşlarda çalışan üç öğretmen de Zaza Dili ve Edebiyatı alanındaki eğitimlerini tamamlayarak bu dersi verme yeterliliği kazanmıştır. Yani il genelinde Zazaca öğretme yeterliliğine sahip sekiz öğretmen bulunmasına rağmen, dersler yalnızca bir okulda açılmaktadır.
Yaklaşık 1.600 ortaokul öğrencisinin bulunduğu Dersim merkezindeki okullara göre öğrenci sayıları şöyledir: Cumhuriyet Ortaokulu 402, Munzur Ortaokulu 348, Şehit Nedip Cengiz Eker Ortaokulu 303, Atatürk Ortaokulu 299, Hürriyet Ortaokulu 239 ve Tunceli İmam Hatip Ortaokulu 20. Bu altı okulda toplam 1.611 öğrenci öğrenim görmektedir.
Bir zamanlar 14–15 sınıfta Zazaca dersinin verildiği ortaokullarda bugün bu kadar büyük bir gerilemenin nedeni nedir?
Elbette bu durumun birden fazla nedeni olabilir. Velilerin ve öğrencilerin ilgisinin azalması, ailelerde Zazaca kullanımının giderek zayıflaması ve başka seçmeli derslerin tercih edilmesi bunlardan bazılarıdır. Ancak sorunu yalnızca velilerin ilgisizliğiyle açıklamak yeterli değildir.
Asıl sorgulanması gereken, daha önce Zazaca derslerinin verildiği okullarda bu derslerin neden devam ettirilmediğidir. Okul yönetimleri Zazaca derslerini öğrencilere ve velilere yeterince tanıtıyor mu? Ders tercihleri gerçekten öğrencilerin ve velilerin talepleri doğrultusunda mı belirleniyor? Öğretmenler mevcutken derslerin açılmasının önünde hangi engeller bulunuyor?
Hürriyet ve Cumhuriyet Ortaokullarında 275 öğrencinin Zazaca dersi alması, gerekli koşullar sağlandığında bu derslerin ilgi görebildiğini gösteren önemli bir örnektir. Öyleyse aynı ildeki diğer okullarda neden benzer bir uygulama gerçekleştirilemiyor?
Zazaca gibi kuşaklar arası aktarımı giderek zayıflayan bir dilin korunması için yalnızca ailelere sorumluluk yüklemek yeterli değildir. Başta İl Millî Eğitim Müdürlüğü ve okul yönetimleri olmak üzere öğretmenlerin, velilerin ve ilgili kurumların ortak bir çaba göstermesi gerekmektedir.
Dersim'de Zazaca öğretmenleri var, isteyen öğrenciler var, geçmişte bu derslerin okutulduğu okullar da var. O hâlde bugün Zazaca dersleri neden yalnızca iki okulda veriliyor?
Bu sorunun cevabını aramak, yalnızca eğitimle ilgili bir mesele değil, Zazaca’nın geleceği açısından da önemli bir sorumluluktur.
Doç. Dr. İlyas Arslan