Aristoteles’in insanı ‘zoon politikon’, yani politik bir varlık olarak tanımlaması, siyasetin insan yaşamının ayrılmaz bir parçası olduğuna işaret eder. Siyaset, insanların birlikte yaşadığı toplumsal düzenin nasıl şekillendiğini belirleyen temel bir faaliyettir. Ortak yaşama ilişkin kararların nasıl alınacağı başta olmak üzere, kaynakların nasıl paylaşılacağı ve farklı toplumsal kesimlerin nasıl temsil edileceği en temel siyasal konular arasındadır. İdeoloji ise sadece belirli gruplara ait katı ve kapalı bir düşünceler sistemi anlamına gelmemektedir. Toplumsal ilişkilerin nasıl anlamlandırıldığını ve siyasal tutumların hangi düşünsel çerçevede biçimlendiğini de ifade eder. Geniş ve farklı anlam katmanlarına sahip olan siyaset ve ideoloji kavramları, gündelik siyasal dilde zaman zaman toplumsal sorunların kaynağı ve uzak durulması gereken değerler gibi sunulmaktadır.
Siyaset ve ideolojiye yüklenen olumlu ya da olumsuz anlamlar, farklı siyasal düşünce geleneklerinin bu kavramlara yaklaşımlarından kaynaklanmaktadır. Sol-sosyalist düşünce, siyaset ve ideolojiyi toplumsal ilişkilerin içinde, bu ilişkilerin anlamlandırılmasında temel değerler olarak görür. Sağ siyasal söylemin belirli biçimlerinde güçlü bir yer tutan siyaset karşıtı yaklaşım ise her iki kavramı toplumsal alanlarda kutuplaşma yaratan ve bu nedenle uzak durulması gereken değerler gibi sunmaktadır.
Kavramlara yüklenen farklı anlamların temelinde, siyasal düşünce geleneklerinin mevcut toplumsal düzene yönelik farklı tutumları bulunmaktadır. Sol-sosyalist düşünce, mevcut toplumsal ilişkileri, özellikle de mülkiyet ilişkilerini, kaçınılmaz değil tarihsel ve değiştirilebilir olarak görür. Siyaset ve ideolojiyi de eşitsizliklere karşı yürütülen değişim mücadelesinin zorunlu öğeleri olarak sahiplenir. Sağ siyasal söylemin siyaset karşıtı biçimleri ise mevcut güç ve mülkiyet ilişkilerini tarafsız ya da doğal gösterirken, bu ilişkilere yönelen değişim taleplerini ‘siyasal’ ve ‘ideolojik’ olarak değersizleştirme eğilimindedir.
Siyaset ve ideoloji, üzerinde uzlaşılmış tek ve değişmez anlamlara sahip kavramlar olmadıkları için, bu kavramların hangi bağlamda ve hangi içerikle kullanıldığı aynı zamanda belirli bir siyasal konumlanmayı da görünür kılar. Bu metin, yerel basında yayımlanan bazı yazılarda siyaset ve ideoloji kavramlarının sol siyasal söyleme uygun biçimde kullanılmadığını ortaya koymayı ve bu kavramların daha tutarlı bir biçimde kullanımına yönelik bir farkındalık geliştirmeyi amaçlamaktadır. Benzer nitelikteki tüm yazıları burada kapsamlı biçimde ele almak mümkün olmadığından, festival eleştirilerinin ilk örneklerinden biri sayılabilecek ve çok sayıda hukukçu, akademisyen ile sanatçının imzasını taşıyan “Munzur Festivali’ne İtiraz, Ret ve Reform Çağrısı” başlıklı bildiri inceleme konusu olarak seçilmiştir.
https://www.dersimekspres.com/haber/munzur-festivaline-itiraz-ret-ve-reform-cagrisi-4878.html
Bildirideki dilsel tercihler bu açıdan değerlendirildiğinde, siyaset ve ideoloji kavramlarının olumlu ya da nötr anlamlarıyla değil; tekel, vesayet, kamplaşma, dar grup ve kısır çekişme gibi olumsuz çağrışımlı ifadelerle birlikte kurulduğu görülmektedir. Metin boyunca siyaset ve ideoloji kavramları birden çok kez kullanılmış ve her seferinde festival işleyişine dair iddia edilen sorunların kaynağı olarak konumlandırılmıştır.
Bildiride, siyaset ve ideolojiye dair iki ayrı cümlede benzer bir olumsuzlama ve sıralama bulunmaktadır. ‘Munzur Festivali hiçbir siyasi anlayışın, ideolojik çevrenin veya dar grubun tekelinde olmamalıdır’ cümlesinde ‘siyasi anlayış’, ‘ideolojik çevre’ ve ‘dar grup’ ifadeleri yan yana getirilmiştir. ‘Dersim’in kültürel ve sanatsal yaşamı hiçbir siyasi yapının, ideolojik anlayışın veya dar çevrenin vesayeti altında bulunmamalıdır’ cümlesinde de aynı sıralama ‘siyasi yapı’, ‘ideolojik anlayış’ ve ‘dar çevre’ ifadeleriyle kurulmuştur. Her iki cümlede siyasi ve ideolojik oluşumlar, kapalılık ve dışlayıcılık çağrışımı taşıyan ‘dar grup’ ve ‘dar çevre’ ifadeleriyle eşleştirilmiştir. ‘Tekel’ ve ‘vesayet’ sözcükleri de bu eşleştirmeye olumsuz bir anlam katmaktadır. Aynı yapının iki ayrı cümlede tekrarlanması, bildirinin siyaset ve ideolojiye yönelik belirli ve olumsuz bir dilsel yaklaşımının olduğunu göstermektedir.
Siyaset, bildiride sunulduğu gibi sadece bir çatışma veya çekişme alanı değildir. Toplumsal kararların nasıl alınacağına, kimlerin kapsanıp kimlerin dışarıda bırakılacağına müdahale etmenin temel alanlarından biridir. Bildiride yer alan ‘güncel siyasetin kısır çekişmelerine çekilmemeli’ ifadesinde siyaset, ‘kısır’ ve ‘çekişme’ sözcükleriyle ilişkilendirilerek dar ve olumsuz bir anlam alanına yerleştirilmiştir. Bu dilsel tercih, siyaseti toplumsal mücadelenin kurucu bir alanı olarak değil, uzak durulması gereken bir alan olarak görmektedir. Bildiride hangi tartışmaların ‘kısır’ sayıldığı ve bunların festivale nasıl zarar verdiği de gösterilmediği için ‘kısır çekişmeler’ nitelemesi, belirli bir siyasal ilişkiyi eleştirmek yerine siyasetin kendisini değersizleştiren genel bir etikete dönüşmüştür.
Bildiride geçen ‘tekelci siyaset üstü bir anlayış’ da sol söyleme uygun düşmemektedir. Sol düşünce, kültür ve sanat dâhil olmak üzere toplumsal yaşamın hiçbir alanının güç ilişkilerinden ve siyasal tercihlerden bağımsız olamayacağını savunur. Toplumsal yaşamın siyasal niteliğinin görünmez kılınması, sol düşüncede ‘siyasetsizleştirme’ (depolitizasyon) olarak kavramsallaştırılır. Sağ siyasal söylemde ise ‘siyaset üstülük’ tarafsızlıkla özdeşleştirilir ve ulaşılması gereken ideal bir konum olarak sunulur. ‘Siyaset üstü’ ifadesi, siyaseti toplumsal yaşamın kurucu bir boyutu olarak değil, aşılması ve geride bırakılması gereken daha aşağı bir düzlem olarak konumlandırmaktadır. Bildiride benimsenen bu anlayış sol-sosyalist düşünceye değil, sağ düşüncenin siyasetsizleştirme söylemine yakındır.
Bildiride siyaset ve ideolojiye ilişkin bir diğer ifade şöyledir: ‘Kültür ve sanat, siyasi ve ideolojik kamplaşmaların aracı olmamalıdır.’ Cümle, ‘kamplaşma’ ve ‘araç olma’ gibi olumsuz ifadeler üzerine kurulmuştur. Hangi tutumların veya uygulamaların ‘kamplaşma’ olarak değerlendirildiği açıklanmadığı için eleştiri, belirli bir siyasal ilişkiye yönelmek yerine siyaset ve ideoloji kavramlarını olumsuz bir anlam alanına yerleştirmektedir. Sol siyasal bir söylem tercih edilmiş olsaydı kültür ve sanat, siyasal ve ideolojik farklılıkların ifade edilmesine ve toplumsal yaşamın tartışılmasına imkân sağlayan bir alan olarak tanımlanabilirdi.
Bildirinin temel çelişkisi, sonuç bölümünde dile getirilen taleplerde açığa çıkmaktadır. İmzacılar festival programının hazırlanma biçimini reddetmekte, içeriğinin değiştirilmesini istemektedir. Bir festivalin karar süreçlerine kimlerin katılacağını tartışmak ve farklı kesimlerin temsilini savunmak doğrudan siyasal ve ideolojik bir tutumdur. Katılımcılık, temsilde adalet ve çoğulculuk talepleri de sol ve demokratik değerlerle örtüşmektedir. Bu değerleri savunurken siyaset ile ideolojiyi olumsuz bir anlam alanına yerleştirmek ve ‘siyaset üstü bir anlayış’ talep etmek, bildirinin talepleriyle kullandığı kavramsal dili arasında belirgin bir gerilim yaratmaktadır. Bildiri, talepleri bakımından sol ve demokratik bir yönelim taşırken, siyaset ve ideolojiyi anlamlandırma biçimi bakımından sağ siyasal söylemin kavramsal çerçevesini yeniden üretmektedir.
[İfadede geçen ‘tekelci’ sözcüğü yerinde ve doğru kullanılmamıştır. Bildiri tekelciliğe karşı çıkarken aynı zamanda ‘tekelci’ bir anlayışı savunamayacağı için sözcüğün burada hangi anlam ve amaçla kullanıldığını kavramsal olarak açıklamak mümkün görünmemektedir.}
MEHMET AŞKIN
EĞİTİM SEN DERSİM ŞUBE BAŞKANI