Bu yazımızda başlığa çıkardığımız soruya tarihsel ve güncel bağlamıyla objektif ve anlamlı bir cevap vermeye çalışacağız.
Dersim’in tarihsel ve kültürel varlığı, çok katmanlı bir yapıya sahiptir. Bu varlık, tarih boyunca çeşitli etnik, dini ve dilsel unsurların bir araya gelmesiyle, bir potada birbirini özümlemesiyle şekillenmiştir.
Zazaca (veya Kırmancki/Dımılki), Dersim’in bu kültürel mozaiğinin temel yaratıcı dinamiği, yegane taşlarından biri olarak Dersim toplumunda varlık bulmuştur. Ancak Dersim’in tarihsel ve kültürel varlığı tek yanlı bir bakış ile yalnızca bir dile indirgemiyoruz; çünkü bu bölgeyi tanımlayan birden çok dinamik unsurun varlığı söz komşudur.
Misal; inanç sistemi özellikle bu noktada elbette ki kendi tarihsel, toplumsal orijinalitesi bulunan Raa Haq inancı Kızılbaş-Alevilik son derece bu toplumsallığın oluşmasında belirleyici bir yerde durmaktadır.
Gene bu coğrafyada toplumsal çeşitli yapılar ve tarihsel mücadeleler de toplumsal mimarinin oluşturulmasında elbette ki önemli yer tutmaktadır.
Fakat bu saydıklarımızın tamamı temel harcını, özgün kaynağını ve yaşamsal sürekliliği ile orijinalitesini gene ana dilin Zazaca’dan almaktadır diyebiliriz.
Bu bakımdan ana tarihsel rolü Dersim toplumu için birçok acıdan merkezi bir yeri kaplamaktadır.
Birincisi toplumsallığı sağlayan temel kurucu rolüdür.
İkincisi ise beli bir orijinalite ile tarihsel açıdan toplumsal sürekliliği sağlayan rolüdür.
Şimdi bunlara kısaca bir göz atalım…
Zazaca’nın Dersim toplumsallığındaki Rolü:
A. Kimlik ve Kültürel Bağlam: Zazaca, Dersim halkının, tarihsel süreçte oluşmuş etno-kültürel kimliğinin üretim kaynağı olmakla birlikte sürekliliğinin sağlanması bakımından belirleyici temel unsurudur. Bu dil, hem gündelik sosyal yaşamda hem de kültürel kültürel üretimde, inanç pratiklerinde (örneğin, cem törenlerinde) kullanılmıştır.
Bu bakımdan bir sosyo-kültürel ve inançsal bir boyut, bağlam ve üretici etkinlik kazanmıştır.
Örnek; Dersim Raa Haq inanç orijinalitesi varlığını ve tarihsel yapısını esasta Zazaca’ya borçludur diyebiliriz.
B. Edebi ve Sözlü Kültür: Dersim’in sözlü edebiyatı, halk hikayeleri, türküler, meseller, ağıtlar ve benzeri türler gibi unsurlar büyük ölçüde Zazaca dil kaynağında yaratarak, gene dil üzerinden günümüze aktarılmıştır. Bu, bölgenin kültürel yaratımında, şekillenmesinde olduğu gibi devamlılığında dilin son derece merkezi ve de önemli bir üretici, taşıyıcı ve toplumsal süreklilik açısından organik bir aracı olduğunu göstermektedir.
C• Dil, Kolektif Hafıza ve Kimlik İlişkisi: Zazaca, sadece bir iletişim aracı değil, aynı zamanda arkaik ve özgün bir etno-kültürel kimlik yaratıcısı ve de taşıyıcısıdır. Bu dilin kaybı, sadece bir dilin değil, o dilin taşıdığı kültürel kodların ve tarihsel belleğin de, kolektif toplumsal hafızanın da kaybına yol açacaktır.
Dersim’in Özgün İnanç Kimliğinde Zazaca’nın Rölü:
D• Raa Haq Kızılbaş-Alevilik ve İnanç Pratikleri: Dersim’in özgün inanç sistemi Raa Haq(Alevilik) ve bu inancın çevresinde şekillenen toplumsal değerler, ruhsal şekillenme bölgenin kimliğini belirleyen ana unsurlardandır. İnanç pratikleri, ritüeller ve kutsal mekanlar, Zazaca dışında başka dillere de dayanarak orjinal varlığını ve tarihsel hakikatini sürdüremez.
Zira bu inanç sisteminin Raa Haq temel üretim kaynağı olduğu gibi ruhsal şekillenmesini vede tarihsel sürekliliğini sağlayan bizatihi ana dilin kendisi yani Zazaca’nın kendisidir.
Dolaysıyla bu bakımdan Zazaca’nın yitimi Raa Haq inancını asimilasyonuna, başkalaşımına, orijin niteliklerinin başkalaşımına maalesef ki kapıyı aralayacaktır.
E• Zazaca ve Kültürel Direnç: Dersim, tarih boyunca farklı kültürel ve siyasi baskılara, asimilasyoncu kuşatmalara alınmasına rağmen kendi kimliğini koruma konusunda büyük bir direnç toplumsal göstermiştir diyebiliriz. Bu direnç, elbette ki sadece dile değil, genel anlamda kültürel bilince ve toplumsal kolektif hafıza ile ruhsal dayanışmaya dayanır.
Fakat böylesi bir toplumsallığı bir bütünsellik dahilinde tarihsel sürekliliğini sağlayarak vücuda getiren temel merkezi üretici kaynağın kendisi ise ana dilin yani Zazaca’nın kendisi olmuştur.
F• Egemen Asimilasyoncu Kuşatmaya Bağlı Türkçe Etkisi: Günümüzde Türkçe Dersim’de yaygın olarak kullanılmakta ve bölgenin kültürel üretimine katkıda bulunmaktadır.
Bununla birlikte Zazaca ve döşünde taşıdığı Dersim kültürel varlığı ise günden güne asimilasyona uğratılarak bir başkalaşım geçirmektedir.
Burada Türkiye cumhuriyet rejimine koşut giden bir etno-kültürel ve dilsel baskı, kuşatma, asimilasyoncu dayatmayı kesinlikle gözden kaçırmamak gerekmektedir.
Zira bugün için ana dil Zazaca’nın yerini yoğun bir şekilde Türkçenin almasının asıl belirleyici sebebi bu etno-kültürel-dilsel baskı, kuşatma ve asimilasyoncu dayatmanın kendisidir.
Ana Dil Kaybının Tehlikeleri:
Eğer Zazaca tamamen kaybolursa, bu Dersim’in tarihsel toplumsal, kültürel, etnik ve kolektif hafızanın varlığı üzerinde ciddi bir erozyon yaratarak, süreç içerisinde tamamen başkalaşıma uğrayıp yitimine yol verecektir.
Nitekim bugün bunun açılmış derin yaralarını, ağır sonuçlarını görmekteyiz.
Zazaca’nın kaybı, bölgenin etno-kültürel özgünlüğünü, Raa Haq inanç sistemini ve yerel kolektif belleğini zayıflatarak, bir kar topu misali ellerimizde eriyip buharlaşmasına yol açacaktır. Bu nedenle, Dersim’in tarihsel etno-kültürel varlığını, Raa Haq inanç sistemini, toplumsal hafızasını, sosyal dokusunu sürdürebilmesi için Zazaca’nın korunması, yaşatılması ve gelecek nesillere aktarılması önemli ve öncelikle biz Dersim’liler hem toplumsal köklerimize, tarihimize karşı bir sorumluluk ve hem de Dersim’in toplumsallığının tarihsel sürekliliği bakımından ise kendisinden kaçamayacağımız bir zorunluluktur. Ancak bu bilinç, kavrayış ve toplumsal ciddiyetle Dersim gerçeğini eke alırsak, toplumsal hakikatine bu tarzda yaklaşırsak kendi tarihsel özgün köklerimiz üzerine Dersim toplumsal mimarisini kendi tarihsel orijinalitesi üzerinde diyalektik bir süreklilikle yeniden daha kalıcı ve sağlam inşa edebiliriz.
Sonuç:
Dersim, Zazaca olmadan da belki varlığını sürdürebilir; ancak bu, bölgenin tarihsel, toplumsal, kültürel ve inançsal özgünlüğünde önemli ve belirleyici bir yeri olan ana dilin olmayışı, süreç içerisinde tarihsel Dersim’in zayıflamaya, başkalaşımına ve kolektif toplumsal hafızandan silikleşerek yok olmasına yol açacaktır. Ana dil Zazaca, Dersim etno-kültürel tarihsel kimliğinin üreticisi, ana rahmi önemli bir temel taşıyıcısı kaynağıdır.
Ve bu nedenle biz Dersim’liler için korunması, geliştirilmesi ve yaşatılması olmazsa olmaz düzeyde gereklidir.
Zira Dersim toplumunun arkaik kültürel mirasını, etno-kültürel kimliğini, Raa Haq inanç sistemini, kolektif toplumsal hafızasını, tarihsel sürekliliğini esasta ana dili Zazaca’ya borçludur.
Ana dili Zazaca olmaksızın bu tarihsel toplumsal kolektif hafıza ve miras muhafaza edilerek hakkıyla korunamayacağı gibi kendi toplumsal hakikatini büsbütün yitireceği ise karşımızda duran buz gibi bir gerçekliktir.
ALİ HAYDAR ÇATAKÇİN