İstanbul’da Çemberlitaş’ta Ziya Gökalp’ın kabri başındayım. Aynı kabristanda Sultan 2. Abdülhamid ile birlikte ebedî uykuda olması da beni, şaşırtmıyor. Çünkü Türkiye; hem zıtlıklar hem zıtlıkların bir arada olmak zorunda olduğu veya kaldığı “sui generis” bir memleket.
Türkçülük akımının Diyarbakırlı bu münevverinin fikir dünyasına iştirak etmesem de, eserlerini okuduğumda kültürel bir milliyetçilik boyutunun güçlü olduğuna kani oldum.
Ziya Gökalp; Turancı (edebi bir iki eserini hariçte tutarsak) veya Irkçı değildi.
1944’te Nihal Atsız ile başlayan İkinci dalga Irkçı veya dinci Milliyetçilik ile Gökalp’in milliyetçilik anlayışının ilgisi yoktur.
Ziya Gökalp, Modernleşme yanlısıydı.
Gökalp’in Kürtler konusunda sosyolojik tespitleri tartışılır. Ben tespitlerinin neticelerine katılmıyorum.
İsmail Beşikçi Hoca’nın fikirlerine her mevzuda katılmasam da (aksi halde bilimsel bir arayış değil dinsel veya ideolojik bir dogma içinde olduğumu düşünebilirdim.) İsmail Beşikçi Hoca’nın Kürtler’in Ziya Gökalp’i olarak görünmesini de sorunlu ve Beşikçi Hoca’ya karşı haksızlık olarak görüyorum.
İsmail Beşikçi Hoca, Türkiye’nin entelektüel olarak itiraz etme kültürüne sahip ender münevverleri arasındadır. Edward Said’in “entelektüel kimdir?” Sorusunun cevabı; İsmail Beşikçi’dir.
Ziya Gökalp içinden çıktığı Kürtler’e “umutsuzluk”, İsmail Beşikçi ise içinden çıkmadığı Kürtler’e “umut” vermiştir.
Peki, milliyetçilik krizinde ahvalimiz ne olabilir?
Osmanlı’yı yıkan 1. Cihan Harbi sanılsa da esasında Selanik’te doğan İttihatçı Türk Milliyetçiliğidir.
Bu Türk Milliyetçiliğini yaratan da Rumeli Faciası’dır; 1. Cihan Harbinde Suriye Cephesinde Arap Aşiretlerinin Osmanlı’yı terk eden durumudur. (Suriye’deki Arap Aşiretleri; Falih Rıfkı Atay’ın Zeytindağı kitabı, bknz...)
Kürtler/Zazalar ise Osmanlı’yı yıkmak şöyle dursun, ilginçtir ki yıkılmaya yakın zamanda en çok sahiplenen Osmanlı Milletinden grup olmuştur. Suriye’deki Arap Aşiretleri gibi Osmanlı Ordusuna hücum etmemişlerdir. 2. Abdülhamid’in Osmanlılık-Hilafet-Birlik politikasının bu hususta başarılı olduğu, kabul edilebilir.
TBMM Başkanı Mustafa Kemal’in 1923 yılında Kürtler’e muhtariyet vaat eden gazete beyanatları; Irak Kürtlüğünün sınırlar dahilinde olması tasavvurunun yansımasıdır. Bu hususta Mustafa Kemal’in 1923 tarihli İzmit Gazeteciler Buluşması dikkat çeker.
Osmanlı’nın çöküşü hikayesi sadece modernleşme boyutunda ilerici-gerici tartışması boyutunda da ele alınamaz. Velhasıl kelam tarihte çok yönlü tetkike ve münazaraya muhtaç ziyadesiyle mevzu var. Tefekküre devam…
Hukukçu-Tarihçi
Cihan Söylemez