Bugün size, hayatım boyunca defalarca okuduğum ve her satırında beni yeniden, çok derinden etkileyen George Orwell’ın 1984 romanından bahsedeceğim.
George Orwell, modern edebiyat tarihinin en ürkütücü kehanetini fısıldadığında takvimler 1948’i gösteriyordu. Romanının adını, yazdığı yılın son iki rakamını ters çevirerek 1984 koydu. O günden beri bu dört basamaklı sayı, benim için bir tarihten çok daha fazlasını; insanlığın kendi eliyle inşa edebileceği en karanlık hapishaneyi simgeliyor. Aradan geçen onca yıla rağmen Orwell’ın başyapıtı, raflarda tozlanan eski bir distopya değil; yüzümüze çarpan gerçeğin ta kendisidir.
Kitabın sayfaları arasında her gezindiğimde, Okyanusya adlı bir süper devletin kasvetli sokaklarında yürür gibi olurum. Evlerin içine kadar sızan tele-ekranlar, sadece ne izlediğimizi değil, yüzümüzdeki en ufak bir kas hareketini, yani "düşünce suçunu" yakalamak için bizi gözetler. "Büyük Birader Seni İzliyor" sloganı, sadece bir tehdit değil, aynı zamanda nefes aldığınız her an hissettiğiniz o boğucu baskının adıdır. Orwell bu figürü yaratırken hayali bir canavardan ilham almamıştı; Okyanusya’nın her duvarından halkı süzerek mutlak itaati dayatan o sert hatlı, bıyıklı Büyük Birader yüzü, doğrudan Sovyetler Birliği lideri Josef Stalin’e ve onun kurduğu acımasız totaliter rejime açık bir göndermeydi. Yazar, Stalin figürü üzerinden gücü elinde tutan tek bir liderin, kitlelerin zihnini nasıl birer birer kırabileceğini dünyaya haykırıyordu.
Ana karakterimiz Winston Smith’in Hakikat Bakanlığı’ndaki görevi ise tek kelimeyle dehşet vericidir: Geçmişi, bugünün siyasi çıkarlarına göre yeniden yazmak. Peki, bizi bu kitapta bu kadar sarsan, uykularımızı kaçıran şey nedir?
Bana kalırsa Orwell, totaliter rejimlerin sadece bedenleri değil, asıl zihinleri esir alma arzusunu yüzümüze acımasızca çarpar. İnsanlığın en kutsal sığınaklarına göz diker sistem; dile, hafızaya ve sevgiye... "Yenisöylem" ile kelimeleri azaltarak insanların isyan etme düşüncesini bile imkansız hale getirmeyi hedefler. Çünkü kelimelerin olmadığı bir dünyada, özgürlüğü hayal etmek bile mümkün değildir. "Çiftdüşün" yöntemiyle halka savaşın barış, özgürlüğün kölelik, cahilliğin ise güç olduğu inandırılır. Ve en acısı, meşhur 2 + 2 = 5 formülünde gizlidir. Güç, size matematiksel bir gerçeği bile inkâr ettirebiliyorsa, ruhunuzu çoktan teslim almış demektir.
Kitaptaki en vurucu diyaloglardan birinde işkenceci O'Brien, Winston’a şöyle der: "Bir insan diğerinin üzerinde nasıl güç kurar Winston? Ona acı çektirerek. İtaat yetmez." Orwell, gücün ve diktatörlüğün nihai amacının yine "güç" olduğunu anlatır bize. Winston ve Julia’nın o sistem içindeki çaresiz aşkı, insanın sevilmekten ziyade sadece "anlaşılmak" ve insan kalabilmek için verdiği o asil mücadeleyi özetler.
Bugünkü yazımı, 1984’ün hafızalardan silinmeyen o son ve trajik park sahnesiyle bitirmek istiyorum. O ürpertici finalde Winston ve Julia, Sevgi Bakanlığı’nın karanlık odalarından çıktıktan sonra soğuk bir kış gününde parkta karşılaşırlar. Bir zamanlar Partiye karşı aşklarıyla direnen bu iki insan, artık birbirlerinin yüzüne bakamaz haldedir. Aralarında geçen o son ve buz gibi diyalog, totaliter bir gücün insan ruhunu nasıl paramparça ettiğinin ilanıdır:
"Sana ihanet ettim," der Julia, yüzünde derin bir nefretle.
Winston hiç duraksamadan yanıtlar: "Sana ihanet ettim."
Julia, 101 Numaralı Oda'da canını kurtarmak için sevgilisini farelerin önüne atmayı nasıl canıgönülden istediğini itiraf ederken, sistemin en büyük zaferini de özetler: "O an geldiğinde, acıyı bir başkasının çekmesini gerçekten istiyorsun. Ve bunu yaptıktan sonra, o kişiye karşı bir daha asla aynı şeyleri hissedemiyorsun." Winston çaresizce fısıldar: "Evet, bir daha asla aynı şeyleri hissedemiyorsun."
Son söz: Bugün etrafıma baktığımda, Orwell’ın korkularının ne kadar rafine, ne kadar pürüzsüz bir şekilde hayatımıza entegre olduğunu görmemek için kör olmak gerektiğine inanıyorum. Sokak başlarındaki kameralar, cebimizde taşıdığımız ve her adımımızı, her beğenimizi kaydeden akıllı telefonlar, algoritmalar... Artık bizi gözetleyen tek bir "Büyük Birader" yok; kendi rızamızla teslim olduğumuz binlerce küçük ekran var. Sosyal medyada üretilen sahte haberler, manipüle edilen algılar ve her gün yeniden kurgulanan dijital hafızalar, Hakikat Bakanlığı’nın modern ve görünmez versiyonları değil de nedir? Kitabı kapatıp masaya koyduğumda duyduğum o tanıdık ürperti, insanlığın özgürlüğünü kaybetme korkusundan başka bir şey değil. Orwell bize çok net, çok amansız bir mesaj bırakmıştır: Gerçeğe sahip çıkmazsak, sorgulamayı bırakırsak ve dilimizin yozlaşmasına izin verirsek; bir gün aynaya baktığımızda gördüğümüz tek şey, bomboş bir gölge olacaktır.