Hitit Prensesinin çocukları Dersim’de hüküm sürmüş olabilir
Size bu yazımda anlatacağım tarihsel örgü, günümüzden önce yaklaşık 3420 yıl öncesinde Pahhuwa ülkesi olarak bilinen Dersim ile Hitit İmparatorluğu’nun başkenti Hattuşa arasında cereyan eden olaylara dayanıyor. Bu tarihsel anlatının kendisi, Hitit çivi yazısıyla yazılmış “(Pahhuwalı) Mita Metni” başlığı ile bilim dünyasına kazandırılmış belgeden kaynağını alıyor. Söz konusu metin, Dersim coğrafyası ve komşularının uzak geçmişteki tarihlerini yeniden kurgulayabilme olanağını bize veriyor. Muhtemelen Hitit kralı I. Arnuwanda (MÖ 1420-1400)’nın çağdaşı olan Pahhuwa ülkesi kralı Mita, çevresine topladığı öteki komşu liderlerle birlikte döneminin süper gücü niteliğindeki Hitit Krallığı’na kafa tutmayı başarmıştı. Hititler’in kil tabletlerine kazınmış satırlarda Mita, boyun eğmeyi bilmeyen, kendine güveni tam bir hükümdar olarak çıkar karşımıza. Eski Çağ bilimleri uzmanları Pahhuwa’nın günümüzde Kocakoç olarak bilinen Pah yer isminde yaşadığını ifade etmektedirler.
“Mita Metni”ne bakılırsa Pahhuwa kralı Mita, Hititler’in emperyal politikalarına karşı direnç göstermiş, Hititler’in nüfuz bölgesindeki topraklara girerek kimilerini fethetmiş, kimi yerleri de yağmalamıştır. Aynı metne göre kral Mita, Hititler’in düşmanı olan Tahhişa şehrinin kralı Uşapa’nın kızı ile evlenmiş ve bu olay Hitit kralının kendisine olan öfkesini daha çok arttırmıştı. Metindeki boşluklardan dolayı tam olarak emin olamasak ta, Mita’nın Hititler’e dost olmayan bir ülkenin beyinin kızıyla evlenmiş olması, metnin bir yerinde… düşman damat…ifadesiyle doğrulanmaktadır.
Hitit kralının Mita’ya karşı suçlamaları arasında “…. O, Majestemin hizmetkârlarıyla savaştı. Ve o babasına ismiyle seslendi” kaydı yer almaktadır. Metnin yazıldığı kil tabletlerdeki kırıklardan dolayı okunamayan pek çok kısım olduğu için konu hakkında daha fazla ayrıntıya sahip değiliz. Bununla birlikte söz konusu ifadeden Mita’nın Hitit kralının kızıyla evli olduğu sonucunu çıkarmak mümkündür. Pahhuwa Kralı Mita’nın, adı belirtilmeyen ancak I. Arnuwanda olduğu düşünülen Hitit kralının kızıyla evli olduğu, Ankara Üniversitesi Eski Çağ Tarihi Profesörü Turgut Yiğit’in 2026'da yayımlanan Hititler adlı kitabında açıkça belirtilmiştir. Dayanaksız olmayan bu öneri göz önüne alındığında Pahhuwa Kralı Mita ile “Büyük Kral” ve “Hatti Ülkesinin Kralı” gibi unvanlar taşıyan Hitit hükümdarı arasında evlilik yoluyla bir akrabalık bağı kurulduğu anlaşılmaktadır. Bu da Mita’nın, söz konusu evlilik sayesinde Hitit hanedanının bir mensubu hâline geldiği sonucunu doğurur. “Mita Metni”nde Mita’nın çocukları ve torunlarından söz edilmesi, bunlardan en azından bazılarının Hitit prensesiyle yaptığı evlilikten doğan soya mensup olup olmadığı sorusunu akla getirmektedir. Metinden ayrıca Mita’nın alelade, herhangi bir taşra sayılabilecek bir ülkenin beyi olmadığını, Pahhuwa kralının Hititler’in başkenti Hattuşa (Çorum/Boğazkale)’ya gelerek kraliyet sarayında Hitit kralına bağlılık yemini ettirilmesinden ve Hitit kralına bazı sözleri vermesinden anlıyoruz. Metne göre Mita verdiği sadakat sözlerini çiğnemiş, Hitit kralına karşı büyük günah işlemişti. Hitit kralı, damadının düşman bildiği Uşapa’nın kızıyla evlenmesini, kendi kızına karşı işlenmiş bir sadakatsizlik olarak görmüş ve bu durum, kendisini (ve aynı zamanda kızının) ihanete uğramış hissetmesinin nedenlerinden biri olmuş olmalıdır. Hitit yasalarına göre saray damatları sıradan halktan farklı yükümlülüklere sahipti. Eğer bir vasal kral olan bir damat, evlendiği Hitit prensesine ihanet eder, onu sarayda ezer veya üzerine başka bir baş kraliçe (günümüz anlayışıyla bir kuma) getirmeye kalkarsa, bu durum Hitit krallığına isyan ve antlaşmanın ihlali sayılırdı ve askeri müdahale sebebi olarak kabul edilirdi.
Hitit kralına “baba” olarak hitap edilmesine geri dönersek kısa da olsa bazı açıklamalar yapmak gerekir. Hititler’de kralın doğrudan öz kızıyla damat olarak birisi evliyse ve veya kralla arasında güçlü bir himaye ilişkisi varsa mektuplara "Sevgili Babam" ifadesiyle başlayabiliyordu. Bu hitap Hitit mektup diplomasisinde sadece biyolojik babalar için değil; "küçüğün büyüğe", "damadın koruyucu kayınpederine" duyduğu siyasi ve manevi saygıyı, aralarındaki ailevi bağı vurgulamak için de kullanılan üst düzey bir hürmet ifadesiydi. Ancak hürmet ifadesi bağlamında “sevgili babam” hitabının kullanılıyor olabilmesi için aynı metin içerisinde “beyim”, “efendim” hitaplarının da aynı kişi için kullanılmış olması gerektiğini Hititologlar belirtmektedir. Bununla birlikte resmiyet içeren Hititçe belgelerde kralla evlilik bağı kuran vasal krallar veya saray mensubu damatlar, mektuplarında saygılarını sunarken krala "Güneşim" ya da "Efendim" olarak seslenmeleri yaygın bir hitap etme şekliydi. Bu hitap, kralın ilahi gücünü ve devletin mutlak hâkimi olduğunu sembolize ederdi. Resmi devlet yazışmalarında ve antlaşma metinlerinde damat olan vasal hükümdar, Hitit kralından bahsederken ya da ona yönelirken "Büyük Kral" unvanını kullanmak zorundaydı. Bu hitap şekli, Hitit kralının dünyadaki diğer süper güçlerin (Mısır, Babil, Asur) hükümdarlarıyla eş değer bir koruyucu güç olduğunu ve damadın onun altında bir "bağımlı kral" statüsünde bulunduğunu tasdik ediyordu. Özetleyecek olursak Hititler de damat, kayınpederi olan krala hitap ederken ailevi bağı vurgulamak isterse "Sevgili Babam", devlet protokolünde ve resmiyette ise "Güneşim" veya "Büyük Kralım" ifadelerini kullanırdı.
Sonuç olarak, M.Ö. 15. yüzyılın sonlarında Pahhuwa (Dersim) bölgesinin nüfuzlu yerel yöneticilerinden birinin, dönemin hâkim gücü Hitit Krallığı’nın hükümdar ailesiyle evlilik yoluyla akrabalık bağı kurduğunu ve olasılıkla bu hanedan ilişkisinin sonraki kuşaklar boyunca bölgedeki siyasal egemenliğin sürekliliğini sağladığını mevcut veriler ima etmektedir. Bu bağlamda Mita gibi Pahhuwalı yerel beylerin Hitit hanedanıyla akrabalık ilişkisi içinde bulunmaları, tarihsel ve kültürel bakımdan şaşırtıcı değil; aksine, bölgenin siyasal yapısıyla tam bir uyum içinde olduğunu belirtmek gerekir. Bu uyum zamanında Anadolu Yarımadası’nı domine eden Hitit İmparatorluğu’nun çevresindeki yerel siyasi oluşumları kendisine bağlamayı farklı yöntemlerle bağlama anlayışından kaynağını almaktaydı. Bu soy hattının, günümüz Dersim nüfusunun genetik mirasında da izler bırakmış olması olası görünmektedir.