Doğu tarihinin ve edebiyatının en cazip, en gizemli hikâyelerinden biridir bu konu. Popüler romanların sayfalarında, yüksek bütçeli dizilerin senaryolarında ve yüzyıllardır kulaktan kulağa yayılan fısıltılarda hep aynı büyüleyici sahne çıkar karşımıza: Nişabur’da, aynı medrese sırasında yan yana oturan üç genç adam...
Kaderleri daha o günlerden çizilmiştir sanki: Biri devletin zirvesine çıkıp nizamı kuracaktır (Nizâmülmülk); biri o düzene dağların tepesinden başkaldırıp gizemli bir kale krallığı inşa edecektir (Hasan Sabbâh); diğeri ise ne devlete ne tarikata yüz vermeyip yıldızların, felsefenin ve rubailerin peşinden gidecektir (Ömer Hayyam).
Efsaneye göre bu üç genç, birbirlerine ant içerler: "Hangimiz hayatta daha başarılı olursak, diğerlerine el uzatacak."
Kabul edelim; bu anlatı edebiyat için ne kadar kusursuz ve büyüleyiciyse, tarihsel gerçekler için de bir o kadar imkânsızdır. Gelin, Doğu dünyasının bu üç dev isminin etrafındaki efsane perdesini aralayalım ve doğruları mercek altına alalım.
"Üç Arkadaş" Efsanesi Neden İmkânsız?
Bu üç ismin gençlik arkadaşı olduğu ve aynı sıraları paylaştığı iddiasını çürüten en güçlü silah, tarihin en net gerçeğidir: Yaş farkı. Matematik bu konuda asla yalan söylemez: Nizâmülmülk yaklaşık 1018 doğumludur ,Ömer Hayyam yaklaşık 1048 doğumludur ve Hasan Sabbâh yaklaşık 1050’lerin başında dünyaya gelmiştir.
Nizâmülmülk Nişabur’da talebelik yıllarını yaşarken, Ömer Hayyam ve Hasan Sabbâh henüz dünyada bile değildiler. Hayyam ve Sabbâh medrese çağına geldiğinde ise Nizâmülmülk, Büyük Selçuklu Devleti’nin mutlak gücünü elinde tutan, saçlarına ak düşmüş koca bir vezirdi. Dolayısıyla bu üçlünün aynı sıralarda kader birliği yemini etmesi tarihsel olarak tamamen imkânsızdır.
Peki, yolları hiç mi kesişmedi? Kesinlikle kesişti; ama bir medrese sırasında değil, Selçuklu sarayının tam ortasında.
Saraydaki Güç Savaşı: Kıskançlık mı, İdeoloji mi?
Popüler kurgu bize Hasan Sabbâh’ın, okul arkadaşı Nizâmülmülk’ün yanına giderek makam istediğini söyler. Hikâyeye göre Nizâmülmülk onu kıskanmış, saraydan sürdürmüş, Sabbâh da intikam yemini ederek Alamut Kalesi’ni kurmuştur.
Oysa gerçek çok daha derindir. Hasan Sabbâh, üstün zekası ve idari yeteneğiyle Selçuklu sarayında (özellikle İsfahan'da) zaten önemli bir bürokrattı. Ancak Sabbâh, dönemin en radikal ve devrimci ideolojisi olan İsmaili mezhebine mensuptu. Sünni İslam’ın ve Selçuklu nizamının baş koruyucusu olan Nizâmülmülk ile ideolojik olarak taban tabana zıttı.
Aralarındaki çatışma kişisel bir "kıskançlık" veya taht kavgası değildi; devletin bekası ile kurulu düzeni yıkmak isteyen devrimci bir ideolojinin açık savaşıydı. Sonuçta Sabbâh saraydan uzaklaştırıldı, mücadelesini Alamut Kalesi'nin yalçın kayalıklarına taşıdı ve tarihin ilk organize suikast şebekesi olan Haşhaşiler (Bâtıniler) hareketini başlattı. Bu kanlı hareketin en büyük kurbanı da yine Selçuklu'nun beyni olan Nizâmülmülk olacaktı. Bir diğer yanlış ise Ömer Hayyam’ın, iki arkadaşının arasındaki kavgadan bıktığı için saraydan kaçıp inzivaya çekildiğidir.
Oysa Hayyam hiçbir zaman siyasi bir figür ya da bir davanın militanı olmadı. O, çağının çok ötesinde bir matematikçi, astronom ve filozoftu. Nizâmülmülk, Hayyam'ın dehasını ilk fark edenlerdendi. Ona sarayda büyük bir saygı gösterdi, dönemin en gelişmiş gözlemevi olan İsfahan Rasathanesi'nin başına geçmesi için devasa bir bütçe ayırdı. Bugün hâlâ hassasiyetine hayran kaldığımız Celali Takvimi'ni hazırlayan Hayyam, devlet işlerine karışmak yerine bilimin aydınlığını seçti. Hasan Sabbâh ile doğrudan bir dostluğu olduğuna dair ise hiçbir somut tarihi kanıt yoktur.
Efsane Neden Bu Kadar Sevildi?
Bu "Üç Arkadaş" anlatısı ilk olarak 15. yüzyılda bazı İran tarihlerinde filizlendi. Batı dünyasına ise Edward FitzGerald'ın Ömer Hayyam çevirilerinin önsözüyle taşındı. Amin Maalouf’un dünyaca ünlü "Semerkant" romanı ise bu kurguyu adeta bir sanat eserine dönüştürerek zihinlerimize kazıdı. Edebiyat dünyasında bu efsaneyi ve Alamut'un gizemini derinlemesine işleyen bir diğer deha ise, Vladimir Bartol oldu. Bartol, ölümsüz eseri "Alamut" ile bu coğrafyanın fedailerini, inanç mekanizmalarını ve taht kavgalarını psikolojik birer başyapıta dönüştürdü.
İnsanlık olarak bu yalanı seviyoruz çünkü içinde insan doğasına dair büyüleyici bir üçleme var: Güç ve otoriteyi temsil eden Nizâmülmülk, isyanı ve gizemi temsil eden Hasan Sabbâh, özgürlüğü ve bilimi temsil eden Ömer Hayyam. Bartol’un da metinlerinde felsefi bir derinlikle gösterdiği gibi, bu figürler kitleleri peşinden sürükleyen mutlak inancın ve aklın çarpışmasını simgeler.
Gerçek hayatta okul arkadaşı olmasalar da, onlar 11. yüzyıl Doğu Rönesansı’nın aynı sahnesinde rol almış üç dev aktördü. Kaderleri ortak olmasa da, birbirlerinin tarihteki varoluş nedenleri oldular. Gerçek tarih, efsanelerden ve romanlardan daha az romantik olabilir; ancak taşıdığı politik derinlik, entrika ve deha açısından çok daha büyüleyicidir.
Son Söz: Gerçekler bazen sıkıcı ve keskindir; işte bu yüzden ruhumuzu korumak için tatlı masalların korunaklı sığınağına kaçarız. Bizi çevreleyen katı dünyadan sıyrılıp hayal gücünün güvenli kollarına bırakırız kendimizi. Neden mi? Çünkü insan doğası, gerçeklerin yarattığı boşlukları masallarla doldurmayı sever.