Dersim Barosuna kayıtlı Avukat Cihan Söylemez, Dersim Askeri Harekatı sırasında oğlu Reşik Hüseyin ve Seyid Hüseyin, Fındık Ağa, Hasan Ağa, Hasan ve Ali Ağa ile birlikte 15 Kasım 1937 tarihinde Elazığ’da idam edilen Seyit Rıza hakkında verilen idam kararları ile aynı yargılamada diğer sanıklar hakkında verilen hapis cezalarının kanun yararına bozulması amacıyla Adalet Bakanlığı’na başvuruda bulundu. Avukat Söylemez, bakanlığın konuya ilişkin Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı’na ihbarda bulunulmasını talep etti.
Dersim Barosu avukatlarından Cihan Söylemez, 1937 yılında Elazığ’da Tunceli Kanunu hükümleri çerçevesinde kurulan Tunceli Ağır Ceza Mahkemesi tarafından Seyit Rıza ve altı dava arkadaşı hakkında verilen idam kararının, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 309. maddesi uyarınca kanun yararına bozulması talebiyle Adalet Bakanlığı’na başvuruda bulundu.
Söylemez, Tunceli Cumhuriyet Başsavcılığı aracılığıyla Adalet Bakanlığı Ceza İşleri Genel Müdürlüğü’ne ilettiği dilekçede, 12 Ekim 1937’de başlayan yargılama sonucunda 14 Kasım 1937 tarihinde verilen idam kararlarının, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin onayına sunulmadan 14-15 Kasım 1937 gecesi infaz edildiğini belirtti.
Dilekçede, 1924 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun 26. maddesinin kesinleşen idam cezalarının yerine getirilmesini münhasıran TBMM onayına bağladığı, Anayasa’nın 5. ve 7. maddeleri uyarınca yasama yetkisinin devredilemez olduğu vurgulandı. Bu nedenle, TBMM onayı alınmadan gerçekleştirilen infazın “fonksiyon gasbı” oluşturduğu ve hükmün hukuken “yok hükmünde” sayılabileceği ileri sürüldü.
Başvuruda, Cumhuriyet döneminde olağanüstü yetkili mahkemeler tarafından verilen bazı kararların sonradan yargısal denetim veya TBMM iradesiyle ortadan kaldırıldığına dair örnekler de sıralandı. 1926 İstiklal Mahkemesi yargılamalarında Kâzım Karabekir ve Rauf Orbay hakkında verilen mahkûmiyet kararlarının daha sonra yargılamanın yenilenmesi yoluyla kaldırılması ile 27 Mayıs 1960 sonrasında Yüksek Adalet Divanı tarafından Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan hakkında verilen idam kararlarının TBMM’nin çıkardığı özel kanunla hukuki sonuçlarının ortadan kaldırılması bu kapsamda hatırlatıldı.
Dilekçede ayrıca uluslararası insan hakları hukukundaki “sürekli ihlal” (continuing violation) doktrinine yer verildi. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Varnava ve Diğerleri/Türkiye (2009) ve Kıbrıs/Türkiye (2001) kararları referans gösterilerek, naaşların ailelere teslim edilmemesi, mezar yerlerinin açıklanmaması ve iade-i itibar sağlanmamasının bugün de devam eden bir ihlal niteliği taşıdığı iddia edildi. Loucaides ve O’Rourke gibi yazarların çalışmalarına da atıf yapılarak, bu durumun nesiller boyu süren bir etki yarattığı ve zamanaşımı def’inin ileri sürülemeyeceği savunuldu. Başvuruda, Tunceli Sulh Ceza Mahkemesi’nin 2014 yılında Seke Sure toplu mezar soruşturmasında benzer bir yaklaşımla verdiği karar da örnek gösterildi.
Söylemez, Adalet Bakanlığı’ndan; Seyid Rıza (Seyit İbrahim oğlu), Resik Hüseyin (Seyit Rıza’nın oğlu), Seyid Hüseyin (Kureyşan Ocağı Piri), Fındık Ağa (Yusufanlı Kamer Ağa’nın oğlu), Hasan Ağa (Demenanlı Cebrail Ağa’nın oğlu), Hasan (Kureyşanlı Ulkiye’nin oğlu) ve Ali Ağa (Mirza Ali’nin oğlu) hakkında verilen idam kararları ile aynı yargılamada diğer sanıklar hakkında verilen hapis cezalarının kanun yararına bozulması amacıyla Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı’na ihbarda bulunulmasını talep etti. Söylemez, 1937 tarihli yargılamada verilen mahkumiyetlere karşı dönemin 1924 Anayasası ve Ceza Muhakemesi Hukuku gereği yargılananların anayasa gereği temyiz hakkı olduğu, bu hakkın Anayasa’ya aykırı olan Tunceli Kanunu hükümlerince kullandırılmamasının etkisi günümüze değin süren ağır bir hak ihlali yarattığını, kamu vicdanını rahatsız ettiğini ve mahkeme hükmünün süregelen ihlal nedeniyle kanun yararına bozulması gerektiğini, ifade etti.
Başvuru, 15 Kasım 1937 idamlarının yıldönümüne denk gelen dönemde yapıldı. Adalet Bakanlığı’nın talebi nasıl değerlendireceği ve olumlu ya da olumsuz bir yanıt verip vermeyeceği henüz bilinmiyor. Dilekçede, Bakanlığın olumsuz yanıt vermesi halinde konunun Anayasa Mahkemesi ve ardından Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne taşınabileceği de belirtildi.
Başvurunun ardından açıklama yapan Avukat Söylemez, “Bundan 89 yıl evvel, 12 Ekim 1937 tarihinde Seyit Rıza ve beraberindeki 57 Dersim ileri geleninin Tunceli Kanunu hükümleri göre Elazığ’da yargılaması başladı. 12 Ekim’de başlayan yargılama, 14 Kasım 1937 tarihinde hızlandırılmış bir adaletsiz sistemiyle sonuçlandırıldı ve Seyit Rıza ile birlikte yargılanan 6 Dersim ileri geleni hakkında idam kararı verildi. Diğer yargılananların bir kısmına da hapis cezası verildi. Bu yargılamalarda esasen 1924 Anayasası’na aykırı olarak çıkarılan Tunceli Kanunu hükümleri muteber alındı. Halbuki Tunceli Kanunu hükümlerine göre yapılacak bir yargılamanın adaletsiz bir sonuç doğuracağı ortadaydı.14 Kasım 1937 tarihinde Elazığ’da kurulan Tunceli Ağır Ceza Mahkemesi tarafından verilen idam kararları alelacele o dönemki ceza kanununda öngörülen temyiz hakkı kullandırılmamak suretiyle infaz edildi. 1924 Anayasası’na göre TBMM’nin yetkisi gasp edildi ve anayasaya aykırı cereyan etmiş oldu” dedi.
Başvurunun içeriği hakkında bilgi veren Avukat Söylemez, “Kanun yararına bozma talepli başvuru, yapılan yargılamanın hükümlerinin o dönemin anayasasına aykırı olması dolayısıyla ortadan kaldırılmasını içeriyor. Devam edegelen sürekli ihlal doktrini temelinde de Türkiye hukuk sistemi açısından ele alınması ve değerlendirilmesi gereken bir durum. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatları, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin ilgili maddeleri gereği bu tarz olağanüstü mahkemeler tarafından verilmiş yargılamaların etkileri ve sonuçları halen devam ediyorsa, ilgili devletler bu mağduriyetleri zamanaşımını ileri sürmeksizin gidermek durumundadırlar” diye konuştu.
Başvuruda yer verdikleri talebe değinen Avukat Cihan Söylemez, “Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin Adalet Bakanlığı’nın Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı’na ihbarda bulunmasını ve bu ihbar neticesinde Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı’nın kanun yararına bozma talebini kabul ederek Seyit Rıza ve beraberinde yargılanan Dersim ileri gelenlerinin yargılama davasındaki mahkeme hükmünü kaldırmasını talep etmiş bulunmaktayız. Neticeyi bekleyip göreceğiz” ifadelerini kullandı.
