İdam edilmesinin yıldönümü vesilesiyle her yıl bu zamanlar Dersim ve Seyit Rıza’ya dair çeşitli tartışmalar olur. Bu tartışmalarda bir tarafın, idam cezalarını hâlâ hararetle savunan bugünün tanınan köşe yazarları olması ilginçtir. Her şeyi üstenci bir dille sunan bu kişilerin anlatıları ile gerçekler arasında bir ilişki yoktur. Bunu anlamak için sadece Seyit Rıza’nın Türk basınında nasıl yer aldığına bakmak bile yeterlidir. Üstelik o basın, idamlar sözkonusu olduğunda bir tür ‘gönüllü cellat’ gibi yayın yapmıştı.

1935’te Tunceli Vilayetinin kuruluşu, devletin bu coğrafyaya ilişkin en dikkat çekici kararıydı. Kararın ardından gazeteler Dersim ve Seyit Rıza’yı yazmaya başlamışlardı ama bu haberlerde yer alan Seyit Rıza silueti, sanıldığı gibi ‘asi’, ‘şaki’ olmakla ilgili bile değildi. Haberlere göre Vali Abdullah Alpdoğan, Seyit Rıza’yı Elazığ’a çağırmış, 1 Ağustos 1936 günü Elazığ’a gelen Seyit Rıza’yı kentte gezdirmiş ve ‘medeniyeti’ anlatmak üzere Belediye Sinema Salonu’nda film parçaları göstermişti. O salon daha sonra Seyit Rıza’nın ölüme mahkûm edileceği mahkeme mekânı olacaktı.

28 Ekim 1936 tarihli Tan gazetesi de o günlerde müfettişliğin ilanı üzerine, aralarında Seyit Rıza’nın da olduğu 700 kişinin hükümete dehalet ettiğini, ‘umumi harpteki kahramanlıkları ve hizmetleri dikkate alınarak, cezasının tecil edildiğini’ yazmıştı. Bu habere göre Dersim oldukça sakindi. Nitekim vali Abdullah Alpdoğan kimseye haber vermeden tek başına Dersim’e seyahate çıkmış ve o havalide silahlı tek bir kişi bile görmemişti. Gazeteler böyle yazmıştı.

***

Takip eden yılda da Dersim’deki sakin gündelik hayat haberlerin konusuydu. Hatta Tan Gazetesi’nde 15 Haziran 1937’de yazıldığına göre Başbakan İnönü, Dersim’e dair abartılı yayın yapıldığına işaret ederek, "Efkarı umumiyeye açıkça bildirmek isterim ki orada jandarma ve hükümet kuvveti tamamıyla teessüs etmiştir. Islahat programı fasıla görmeksizin devam etmektedir" demişti. Dahası 18 Haziran 1937 tarihli Haber Gazetesi, açıkça ‘Dersim’de İsyan yoktur’ manşetiyle çıkmıştı. Fakat yine de bir gün sonra Son Telgraf, “Sabiha Gökçen asilerin reisi Seyit Rıza’nın evini bombaladı ve mitralyöz ateşi açtı’ diye yazmıştı.

Belli ki ikili politika izleniyordu. Gazetelere göre bu ortamda dahi Seyit Rıza bu ikili tutum karşısında hem kendisini korumaya çalışmış, hem de devlet yetkilileriyle irtibat aramıştı. Son Telgraf, 21 Haziran 1937’de ‘Seyid Rıza, kimi zaman hükümete mektup göndererek teslim olacağını’ yazmıştı. Nihayet Tan, 13 Eylül 1937’de ‘Seyit Rıza’nın Ovacık’tan o sabah saat 2’de Erzincan’a gelerek hükümete teslim olduğunu’ yazmıştı. Son Telgraf 18 Eylül 1937’de Erzincan valisinin, Seyit Rıza’nın kendisine teslim olduğunu İçişleri Bakanı’na telgrafla bildirdiğini yazmıştı. Cumhuriyet de, 21 Eylül 1937’de Seyit Rıza’nın, Tunceli Valisine güvenmediği için Erzincan’a gelip teslim olduğunu ve Atatürk’le görüşmek istediğini yazmıştı.

***

30 Eylül günkü Cumhuriyet’e göre Sabiha Gökçen, Seyit Rıza’yı cezaevinde görmüştü. Gökçen, hapishaneden ayrıldıktan hemen sonra, Seyit Rıza’ya gelen kişinin Sabiha Gökçen olduğu söylenmiş ve yeniden görmek isteyip istemediği sorulmuştu. Seyit Rıza ise ‘bir kadını ayağa çağırmanın tacizlik olacağı’nı söyleyip ‘medeniyet getirme’ iddiasında olanlara adeta bir medeniyet vermişti.

Gazeteler Seyit Rıza’nın yargılanma sürecini de yazmışlardı. Son Telgraf 13 Ekim 1937’de Seyit Rıza’nın Hozatlı, rençber ve evli olduğunu, yedi çocuğundan yalnız biri kaldığını söylediğini yazmıştı. 19 Ekim 1937 tarihli Tan, Seyit Rıza’nın, "Allah’a devlete karşı gelmek için kudurmuş muyum ben?” dediğini yazmıştı. Tan, 24 Ekim 1937’de yargılananların çoğunun Türkçe bilmediğini, aynı gün çıkan Son Telgraf ise ifadelere gönderme yaparak yargılananların 75-96 yaşları arasında olduklarını yazmıştı. Haberlere yansıdığı gibi Seyit Rıza ve arkadaşları isyan etmek şöyle dursun, kendileri teslim olmuşlardı ama yine de 15 Kasım 1937 günün ilk saatlerinde idam edilmekten kurtulamamış, cenazeleri bile ailelerine verilmemişti. Tarih, hamasi idamcı yazarların yazdıklarından bütünüyle farklıydı. Türkiye, barışını bulmak için her şeyden önce bu tersyüz edilmiş tarihle yüzleşmek zorundadır.

Prof. Dr. Şükrü Aslan