İnsanlık tarihi boyunca düşüncenin, sanatın, bilimin ve toplumsal gelişimin temelinde sorgulama ve eleştiri yer almıştır. İnsan, çevresini anlamaya çalışırken yalnızca kabul eden değil; aynı zamanda değerlendiren, karşılaştıran ve gerektiğinde itiraz eden bir varlıktır. Bu nedenle eleştiri, yalnızca bireysel bir ifade biçimi değil, aynı zamanda toplumların düşünsel seviyesini gösteren önemli bir kültür unsurudur. Ancak günümüzde eleştiri kavramı çoğu zaman yanlış anlaşılmakta; hakaret, küçümseme ya da saldırganlık ile karıştırılmaktadır. Oysa gerçek eleştiri, yıkıcı değil yapıcı bir düşünce faaliyetidir.
Eleştiri; bir düşünceyi, davranışı, eseri ya da kurumu olumlu ve olumsuz yönleriyle değerlendirme çabasıdır. Temel amacı bir kişiyi aşağılamak değil, eksikleri ortaya koyarak daha iyiye ulaşılmasına katkı sağlamaktır. Bu yönüyle eleştiri, düşünsel gelişimin en önemli araçlarından biridir. Çünkü insan, ancak hatalarını görebildiği ölçüde kendisini geliştirebilir. Aynı durum toplumlar için de geçerlidir. Eleştirinin olmadığı yerde durağanlık başlar; sorgulamanın olmadığı yerde ise dogmalar güç kazanır.
Sağlıklı bir eleştiri belli ilkelere dayanmalıdır. Öncelikle eleştiri kişiliğe değil, düşünceye veya davranışa yönelmelidir. Bir insanın fikrini yanlış bulmak mümkündür; ancak onu aşağılamak eleştiri değil hakarettir. Ayrıca eleştiri gerekçeli olmalıdır. “Bu kötü olmuş” gibi yüzeysel ifadeler yerine, neden yanlış veya eksik görüldüğü açıklanmalıdır. Gerçek eleştiri aynı zamanda çözüm arayışını da içerir. Sadece kusur göstermek değil, daha iyisinin nasıl olabileceğini düşünmek de eleştirel yaklaşımın bir parçasıdır.
Eleştiri ile hakaret arasındaki farkın anlaşılması son derece önemlidir. Hakaretin amacı karşı tarafı küçültmek ve incitmektir; eleştirinin amacı ise değerlendirmek ve geliştirmektir. Hakaret öfkeye dayanır, eleştiri ise düşünceye dayanır. Bu nedenle sert bir eleştiri bile saygılı olabilirken, en kısa küçümseyici ifade bile hakaret niteliği taşıyabilir. Günümüzde birçok insanın eleştiriyi kişisel saldırı olarak algılaması, eleştiri kültürünün yeterince gelişmediğini göstermektedir. Çünkü düşünce ile kişiliğin birbirine karıştırıldığı ortamlarda insanlar fikirlerini özgürce ifade etmekten çekinir hale gelir.
Eleştiri kültürü ile kültürlü olmak arasında güçlü bir ilişki vardır. Kültürlü insan yalnızca bilgi sahibi olan kişi değildir; aynı zamanda farklı düşüncelere tahammül gösterebilen, karşıt fikirleri dinleyebilen ve gerektiğinde kendi düşüncesini sorgulayabilen kişidir. Gerçek kültür, insanın yalnızca konuşmayı değil, dinlemeyi de öğrenmesiyle oluşur. Bu nedenle eleştiri kültürü gelişmiş toplumlarda bilim, sanat ve düşünce hayatı daha canlıdır. Çünkü bu toplumlarda insanlar korkmadan soru sorabilir, yanlışları tartışabilir ve yeni fikirler üretebilir.