Ahmet Kaya'nın anısına...
İnsanın kendi toprağından uzakta ölmesi ne acıdır!
Hele de bütün ömrünü o toprağın türkülerine, insanlarına, sevdalarına ve acılarına adamışsa...
Hele de son nefesine kadar memleketinin kokusunu içinde taşımış, bir gün döneceği umuduyla yaşamışsa...
Sürgün, yalnızca bir coğrafyadan uzaklaştırılmak değildir. Sürgün, insanın çocukluğundan koparılmasıdır. Annesinin sesinden, babasının mezarından, mahallesinin sokaklarından, dilinin sıcaklığından, bir bardak çayın başında edilen memleket sohbetinden mahrum bırakılmasıdır.
Sürgün, insanın bedeninin başka bir ülkede, ruhunun ise doğduğu topraklarda kalmasıdır.
Ve bazen insan sürgünde yalnızca memleketinden değil, kendi ömründen de uzaklaşır.
Peki, neden?
Bu ülkeyi canı gibi seven insanlar neden bu ülkeye hasret öldüler?
Yılmaz Güney neden Paris'te öldü?
Nâzım Hikmet neden Moskova'da son nefesini verdi?
Ahmet Kaya neden Paris'te, memleketine dönemeden hayata gözlerini yumdu?
Kim biçti onlara bu kaderi?
Kim karar verdi bir insanın ülkesini sevme biçiminin suç sayılmasına?
Kim, hangi hakla, bir sanatçının doğduğu topraklara duyduğu özlemi ömür boyu sürecek bir cezaya dönüştürebildi?
Bir düşünelim...
Yılmaz Güney, bu ülkenin yoksullarını, ezilenlerini, mahkûmlarını, köylülerini, umutsuzlarını beyazperdeye taşıdı. Onun sinemasında Anadolu'nun tozu, toprağı, acısı ve insanı vardı. Cannes'da Altın Palmiye kazanan “Yol”, yalnızca bir sinema başarısı değildi; bu coğrafyanın hikâyelerinin dünya sinemasında yankılanmasıydı.
Ama Yılmaz Güney, hayatının son yıllarını ülkesinden uzakta geçirdi. Paris'te öldü.
Nâzım Hikmet...
Dizelerinde memleket sevgisini, insanın insana duyduğu özlemi, özgürlüğü ve umudu büyüten büyük şair.
Memleketini şiirlerinde yaşatan, Anadolu'yu yüreğinde taşıyan Nâzım da Moskova'da öldü.
Ve Ahmet Kaya...
O yalnızca şarkı söylemedi.
O, bir ülkenin kırılmış kalbinin sesiydi.
Yoksul mahallelerin, işçi sofralarının, cezaevi kapılarında bekleyen anaların, sevdiğine kavuşamayan insanların, dili ve kimliği yüzünden incinmiş milyonların sesiydi.
Onun şarkılarında bazen bir annenin gözyaşı, bazen bir işçinin nasırlı elleri, bazen de memleketinden koparılmış bir insanın dinmeyen hasreti vardı.
Ahmet Kaya bu ülkeyi seviyordu.
Hem de öylesine değil...
Sesiyle, sözüyle, öfkesiyle, sevdasıyla, bütün ruhuyla seviyordu.
Peki, ne oldu?
Bir ödül töreninde Kürtçe bir şarkı söyleyeceğini ve bu şarkıya klip çekeceğini açıkladı.
Hepsi buydu!
Bir sanatçı, kendi ana dilinde de şarkı söylemek istediğini dile getirdi.
Bir insanın kendi dilinde şarkı söylemek istemesi neden bu kadar büyük bir öfkeye dönüştü?
Bir dilin melodisinden neden korkuldu?
Bir insanın kendi annesinin diliyle türkü söylemesi, başka bir insanın varlığından ne eksiltirdi?
Bir şarkı bir ülkeyi bölebilir miydi? Yoksa asıl yarayı, o şarkının söylenmesine tahammül edemeyen anlayış mı açıyordu?
1999 yılında Magazin Gazetecileri Derneği'nin ödül töreninde yaşananlar, yalnızca Ahmet Kaya'nın hayatında değil, Türkiye'nin kültürel hafızasında da derin izler bıraktı.
O gece bir sanatçının kendi ana dilinde eser üretme isteği, salondaki bazı kişilerin sert tepkileriyle karşılandı. Sonrasında yaşananlar ise tartışmayı çok daha ağır bir noktaya taşıdı.
Ahmet Kaya, sanatının değil, kimliğinin ve sözlerinin hedef alındığı bir atmosferin içinde kaldı.
Oysa o sahnede söylenen sözler, başka bir halkı aşağılamıyordu. Başka bir dili yasaklamıyordu. Başka bir kültürün varlığını reddetmiyordu.
Yalnızca kendi dilinde de şarkı söyleme arzusunu dile getiriyordu.
Peki, bu kadar basit ve insani bir talep neden böylesine büyük bir tepki doğurdu?
Bu neyin hıncıydı?
Bu neyin öfkesiydi?
Bu nasıl bir tahammülsüzlüktü?
İnsan bazen düşünüyor: O gece Ahmet Kaya'nın yerine kendimizi koyabilseydik, acaba yine aynı sessizliğin içinde kalabilir miydik?
Bir insanın herkesin gözü önünde aşağılanmasının, yalnızlaştırılmasının, kendisini ait hissettiği toplumun bir kesimi tarafından dışlanmasının ne demek olduğunu gerçekten anlayabiliyor muyuz?
Çünkü insanı yalnızca fiziksel olarak sürgüne göndermiyorlar.
Bazen önce kalbinden sürgün ediyorlar.
Önce yaşadığı topluma yabancılaştırıyorlar.
Önce sesini, dilini, kimliğini tartışmalı hâle getiriyorlar.
Sonra da geriye dönüp neden uzaklaştığını soruyorlar.
Ahmet Kaya öldü.
Paris'te, memleketinden uzakta...
Ardında şarkılar, yarım kalmış özlemler, kavuşulamamış dostluklar ve derin bir kırgınlık bırakarak.
Sonraki yıllarda o gece yaşananlara ilişkin pişmanlıklar dile getirildi. Bazıları yaptıklarını yanlış bulduğunu söyledi. Bazıları geçmişteki tavırlarıyla yüzleşmeye çalıştı.
Elbette insanın hatasını kabul etmesi önemlidir.
Ama insan sormadan edemiyor:
Ahmet Kaya hayattayken gösterilmeyen vicdan, öldükten sonra neyi değiştirebilir?
Bir özür, onun yaşayamadığı yılları geri getirebilir mi?
Bir pişmanlık, memleket hasretiyle geçen gecelerini silebilir mi?
Bir günah çıkarma, Paris'te son bulan bir ömrü yeniden doğduğu topraklara taşıyabilir mi?
Hayır.
Ahmet Kaya geri gelmeyecek.
Yılmaz Güney geri gelmeyecek.
Nâzım Hikmet geri gelmeyecek.
Ama onların yaşadıklarından ders çıkarmak hâlâ mümkün.
Asıl mesele de budur.
Mesele, geçmişte yaşananların ardından birkaç güzel söz söylemek değildir.
Mesele, o acıları üreten düşünce biçimiyle yüzleşmektir.
Çünkü aynı anlayış yaşamaya devam ediyorsa, özürler yalnızca geçmişin vicdanını rahatlatır; geleceğin acılarını önleyemez.
Dünya artık küresel bir köye dönüşmüş durumda.
İnsanlar farklı dillerde şarkılar dinliyor, farklı kültürlerin filmlerini izliyor, başka coğrafyaların edebiyatıyla büyüyor.
Bir Japon'un şarkısını sevebiliyor, bir İranlı yönetmenin filminde ağlayabiliyor, bir Latin Amerikalı şairin dizelerinde kendimizi bulabiliyoruz.
Ama aynı ülkenin insanının kendi ana dilinde şarkı söylemesine tahammül edemiyorsak, burada üzerinde düşünmemiz gereken derin bir çelişki yok mudur?
Birbirimizin türkülerini sevip dillerinden neden korkuyoruz?
Birbirimizin acılarına ağlayıp kimliklerini neden tartışma konusu yapıyoruz?
Bir sanatçıyı öldükten sonra alkışlamak kolaydır.
Asıl erdem, yaşarken onun farklılığına saygı gösterebilmektir.
Bir insanı toprağa verdikten sonra mezarına çiçek bırakmak elbette değerlidir. Ama daha değerlisi, o insan hayattayken onurunu korumaktır.
Çünkü hiçbir çiçek, kırılmış bir ömrün yerine geçmez.
Milliyetçilik duygularını körükleyerek insanları birbirine karşı kışkırtmak, bir sanatçıyı hedef göstererek alkış toplamak, bir halkın dilini tehdit gibi sunmak, hiçbir toplumun vicdanına ve ortak geleceğine hizmet etmez.
Üstelik bu anlayış yalnızca hedef alınan kişiyi yaralamaz.
Birlikte yaşama iradesini de yaralar.
Bir ülkenin kültürel zenginliğini, insanlarının birbirine duyduğu güveni, kardeşliğini ve ortak hafızasını da incitir.
Bir ülke düşünün...
Sanatçılarının şarkılarını milyonlarca insan ezbere biliyor.
Filmleri dünyanın en önemli festivallerinde gösteriliyor.
Şiirleri kuşaktan kuşağa aktarılıyor.
Ama o sanatçılardan bazıları son nefeslerini kendi ülkelerinde veremiyor.
Böyle bir çelişki karşısında yalnızca sanatçıların hayatını değil, toplum olarak kendi vicdanımızı da sorgulamak zorundayız.
Bir ülke yalnızca ekonomik krizlerle, savaşlarla, yoksullukla kaybetmez.
Bazen en büyük kaybını, kendi yetiştirdiği insanlara yabancılaştığında yaşar.
Kendi sanatçısının sesinden korktuğunda...
Kendi şairinin dizelerini tehdit saydığında...
Kendi yönetmeninin anlattığı gerçeklerle yüzleşmek istemediğinde...
Ve en acısı, bütün bunları vatan sevgisi adına yaptığını düşündüğünde.
Oysa vatan sevgisi, yalnızca bir toprağı sevmek değildir.
O toprağın üzerinde yaşayan insanları da sevebilmektir.
Onların dillerini, kültürlerini, sevinçlerini ve acılarını kendi varlığımıza tehdit olarak görmemektir.
Bir Kürt'ün Kürtçe şarkı söylemesi, bir Türk'ün Türkçe şarkı söylemesinden ne eksiltir?
Bir insanın kendi kimliğiyle var olması, başka bir insanın kimliğini neden zayıflatsın?
Biz ne zaman birbirimizin varlığını kendi yok oluşumuz gibi görmekten vazgeçeceğiz?
Ne zaman aynı gökyüzünün altında, birbirimizin sesinden korkmadan yaşayacağız?
Ne zaman kardeşliği yalnızca güzel konuşmalarda değil, hayatın içinde de savunacağız?
Ahmet Kaya'nın ölümünün üzerinden 26 yıl geçti.
16 Kasım 2000'de Paris'te hayata gözlerini yumduğunda henüz 43 yaşındaydı. Geride bıraktığı şarkılar bugün de yaşamaya devam ediyor.
Belki de Ahmet Kaya'nın anısına gösterilebilecek en anlamlı saygı, onun şarkılarını dinlemekten önce, yaşadıklarını unutmamaktır.
Çünkü unuttuğumuz her haksızlık, bir başka insanın hayatında yeniden yaşanabilir.
Bir daha hiçbir sanatçı kendi dilinde şarkı söylemek istediği için hedef gösterilmesin.
Bir daha hiçbir şair memleketini yalnızca uzaktan sevmek zorunda kalmasın.
Bir daha hiçbir yönetmen, anlattığı hikâyeler yüzünden doğduğu topraklara hasret kalmasın.
Bir daha hiçbir insanın kimliği, onun ülkesine duyduğu sevginin ölçüsü hâline getirilmesin.
Ahmet Kaya'nın anısına sahip çıkmak, yalnızca geçmişte yaşananları kınamak değil, gelecekte benzer acıların yaşanmaması için vicdanı, hukuku, ifade özgürlüğünü ve birlikte yaşama kültürünü savunmaktır.
Çünkü mesele yalnızca Ahmet Kaya değildir.
Mesele, bir ülkenin kendi insanına nasıl davrandığıdır.
Mesele, farklılıklarımızla birlikte yaşama cesaretini gösterip gösteremediğimizdir.
Mesele, sevdiğimiz sanatçıların sesine gösterdiğimiz saygıyı, onların insan olarak haklarına da gösterip gösteremediğimizdir.
Ve mesele, bir gün geriye dönüp baktığımızda çocuklarımıza nasıl bir ülke bıraktığımızdır.
Ahmet Kaya'yı geri getiremeyiz. Nâzım Hikmet'i geri getiremeyiz. Yılmaz Güney'i geri getiremeyiz. Ama onların yaşadıklarını başka insanlara kader olmaktan çıkarabiliriz.
İşte gerçek yüzleşme budur.
İşte gerçek kardeşlik budur.
İşte bir ülkeyi gerçekten sevmek budur.
Ve son olarak insanın yüreğine ağır bir taş gibi oturan o soruyu sormak istiyorum:
Bir ülkeyi canından çok seven insanların, o ülkeye hasret ölmesinden daha büyük hangi hüzün olabilir?
Belki de artık sormamız gereken yalnızca onların neden sürgünde öldükleri değildir.
Asıl soru şudur: Biz, bu ülkenin başka Ahmet Kayalar kaybetmemesi için neyi değiştirdik?
Ahmet Kaya'nın anısına, sevgiyle, özlemle ve dinmeyen bir vicdan sızısıyla...


